Öykü, öğretici, mesel olsun diye anlatılır, yazılır ama pek etkili olmaz.

Bir ülkede stilist, desinatör kralı giydirir, süsler, kral da halk arasında dolaşır, giysisiyle takdir, beğeni, alkış toplarmış. Stilist yenilik bulamadığı bir gün, kralı giydiriyormuş gibi yaparak halkın arasına çıplak salmış. Kral salınarak yürürken yine çevreden alkış alır, beğeni takdir söylemleri yükselirken küçük oğlan bağırmış: “Kral çıplak!”

Günümüzde, reklam, övünme, yüksekten atma, teknoloji tutkunluğu, gösteri, büyük çaplı dolandırıcılık, aldatmaca yaygın. Birinin “Kral çıplak” diye uyarması gerekiyor.

Doğa sürekli yıkıma uğruyor, çevre kirleniyor, iklim krizleri yaşanıyor, orman varlığı adeta tüketiliyor, biyolojik çeşitlilik azalıyor, ekosistem, canlıların yaşadığı ortam bozuluyor. Dünyanın büyük bir kısmı, Dünya Bankası’nın belirlediği günlük kazanç limitinin, yani mutlak yoksulluk sınırının altında yaşamakta; temiz su ve sağlıklı beslenmeye erişimden uzak bir hayat sürmektedir. Günümüzde kişi başına düşen nominal gelir artarken trilyon dolarları aşan devasa sanal servetler oluşuyor ve teknoloji övgüleri yapılıyor. Hangi sorun, sorunlar çözülüyor? Yanıt yok. Füzelerin doğayı yıkım gücü artışı dışında gösteri, reklam, aldatmaca yaşanıyor.

Gerçekte sürdürülebilir reel gelir azalıyor. Doğal kaynakların tüketimi, iklim krizinin çevresel maliyetleri ve iktisadi bir terim olan negatif dışsallıklar hesaba katılarak doğayı onarma giderleri düşüldüğünde; kişi başına düşen sürdürülebilir gelirin arttığı değil, aksine azaldığı hesaplanmaktadır. Tüm bir maliyetten, kayıplar bir yana, enflasyonu düşük açıklamak, büyüme, kişi başına gelir artışı da abartılı gösteri oluyor.

Yatırım, borsa, getiri, kripto para konularında da büyük çaplı dolandırıcılıklara karşı çıkmak gerekir. Büyük servetler nasıl oluşuyor?

Yatırım ekonomik anlamda mal ve hizmet üretmek, reel gelir katma değer yaratma amacıyla kaynak, üretim faktörleri özgülemesidir. Yatırım (investment), plasman (placement) aynı kavramlardır. Plasman, kısaca para yatırmaktır. Altın, döviz, kripto para, hisse senedi alma, mevduat, yatırım değil, plasman, getiri beklentisiyle para yatırmaktır. Paralarını bağlayanlar da yatırımcı değildir. Yatırımcı efektifte görünürlendirme, aldatmacadır.

Bir varlık elden çıkarıldığında yerine eşdeğerini koyabiliyor ve üste de artı değer elde ediliyorsa reel getirisi vardır.

Şişli Siyasal Bilimler Yüksekokulu devletleştirildikten sonra muhasebe dersi veriyordum. Mısır Çarşısı’nda kuyumculuk yapan Ermeni asıllı bir öğrenci bana şunu öğretti. “Biz yılbaşında altın mevcudumuzu tartarız, yılsonunda da artış varsa kâr elde ettik” deriz. Nominal piyasal değerler aldatıcıdır.

Dolandırıcılık; bir kişinin saflığından, iyi niyetinden yararlanarak çeşitli hile ve aldatmacalarla onu kandırmaktır.

Önceleri de yazdım. ABD, Bretton Woods Anlaşması’yla merkez bankalarının döviz mevduatını altına (bir ons altın 35 USD) çevirme taahhüdünde bulunup daha sonra Başkan Nixon döneminde altın penceresini kapatarak dolandırıcı kâğıt aldılar. Merkez bankalarında, altınlar ABD hazinesinde kaldı. Trump başkan olduğunda “Dikkat, kripto parayla dolandıracak” diye uyarmaya çalıştım. Öyle de oldu. 120 bin ABD doları seviyesini gören Bitcoin, takip eden süreçte 60 bin dolar bandında seyretti.

Kapitalizmin bu boyutlu dolandırıcılığına karşı çıkmak gerekir. Algılayan olursa yatırımcı diye dikkat dolandırılıyorsunuz.