Geçtiğimiz hafta sosyal medyada yine beslenme konuşuldu. Ama bu kez konuşan bir bilim insanı, hekim ya da diyetisyen değildi. Şarkıcı Tan Taşçı'nın bir programda yaptığı açıklamalar gündemin en çok paylaşılan başlıklarından biri oldu. Ben Tan Taşçı dinleyen biri değilim ama gördüğüm kadarıyla güzel bir kitlesi var. Müziklerine yorum yapmayayım, ama o da keşke beslenme konusunda yorum yapmasa daha iyi olmaz mıydı? 

"Yumurta tavuğun reglisidir."

"Balık zehirlidir."

Gibi cümleler duyduk. Hatta sonra da veganların böyle açıkladığını bunun bilimsel olduğunu anlatmaya çalıştı. Bu cümleler milyonlarca kişiye ulaştı. Kimileri hiç düşünmeden doğru kabul etti, kimileri de büyük bir öfkeyle tepki gösterdi veya espri konusu oldu. 

Açık söylemek gerekirse ben iki tarafa da mesafeliyim. Yani böyle bir açıklamayı görünce gülüp geçtim, yorum yapmak veya şaka yapmamak için tuttum kendimi. Çünkü sonuçta duyduğumuz her şeye inanmayalım hele de bir uzman değilse. Bunun üzerine söylenecek söz var mı ki? Ama o kadar çok kişi bana bu konuşmayı gönderdi ki, açıklamam gerekir diye düşündüm, biraz gerçekleri konuşalım dedim. 

Çünkü sağlık ve beslenme gibi insanların yaşamını doğrudan etkileyen konularda, hangi meslekten olursa olsun, herkesin söylediği sözlerin bilimsel bir temele dayanması gerekir. Bir şarkıcı çok başarılı şarkılar yapabilir, bir oyuncu çok iyi oyunculuk sergileyebilir, bir sporcu kendi alanında ilham verebilir. Ancak konu beslenme bilimi olduğunda, kişisel düşünceler ile bilimsel gerçekleri birbirinden ayırmak zorundayız.

Öte yandan, sosyal medyada gördüğümüz diğer tablo da düşündürücüydü. Yanlış olduğunu düşündüğümüz bir açıklamayı düzeltmeye çalışırken, insanların kişiliğine saldırmak, hakaret etmek ya da linç kültürünü beslemek de doğru değil. Bir cümlenin yanlış olması, o kişiyi değersiz yapmaz. Bilim, öfkeyle değil; kanıtlarla konuşur. Biz ülkemizde böyle konularda şaka sınırlarını da aşıyoruz ama içinde öfke olmadığı sürece ve kırıcı olmadan tabii ki bu konular sosyal medyada tartışılabilir. 

Bu yazıyı da tam bu yüzden kaleme almak istedim.

Geçtiğimiz hafta gündeme gelen bazı cümleleri, bilim ne söylüyorsa onun ışığında birlikte değerlendirmek için. Çünkü beslenme dünyasında sloganlar çok hızlı yayılıyor. Oysa gerçekler, birkaç kelimeye sığmayacak kadar önemli.

İlk olarak en çok konuşulan cümleden başlayalım...

Muhtemelen en çok konuşulan cümle buydu. Kısa cevapla başlayalım:

Hayır. Yumurta, tavuğun regl kanaması değildir. Peki neden insanlar böyle söylüyor?

İnsanlarda her ay döllenmeyen yumurta hücresiyle birlikte rahim iç tabakası dökülür ve buna adet (menstrüasyon) denir. Yani regl dediğimiz olayın temel amacı rahim iç yüzeyinin yenilenmesidir. Kanamanın nedeni de budur.

Tavuklarda ise durum tamamen farklıdır.

Tavuklarda rahim iç tabakası her ay dökülmez. Kanama olmaz. Menstrüasyon gerçekleşmez.

Tavuk yaklaşık 24-26 saatte bir yumurta oluşturur. Eğer horozla çiftleşmişse yumurta döllenerek, çiftleşmemişse döllenmeyerek dışarı atılır. Marketten aldığımız yumurtaların neredeyse tamamı döllenmemiş yumurtalardır.

Yani yumurta, aslında tavuğun üreme hücresidir. Regl değildir.

Bazı kişiler bu benzetmeyi "ikisi de üreme sistemiyle ilgili" olduğu için yapıyor. Ancak biyolojik olarak bunlar aynı olay değildir. Bilimsel açıdan "yumurta tavuğun reglisidir" demek doğru bir ifade değildir.

Yumurta kolesterol içerir. Ama ihtiyacınızdan fazla tüketmediğiniz sürece bu kolesterolün artık yumurta ile artmadığı neredeyse 15-20 yıldır anlatılıyor. Yumurta aksine içerdiği makro ve mikro besin öğeleri ile tam bir gıdadır. Yani neredeyse mükemmel bir gıda diyebiliriz. Gıda zehirlenmeleri tüm besinler için risk. Özellikle hayvansal gıdalar için her zaman bu riskler var. Hatta, iyi yıkanmayan sebzeler için de her zaman zehirlenme riskimiz var. Bu yumurtaya özel bir durum değildir. 

Bir diğer tartışılan konu buydu. Balık gerçekten cıva içerebilir. Ama buradan "balık zehirlidir" sonucu çıkmaz. Çünkü cıva, balığın doğal yapısından değil; deniz ve okyanus kirliliğinden kaynaklanır.

Özellikle büyük ve uzun ömürlü balıklar besin zinciri boyunca daha fazla metilcıva biriktirebilir. Kılıç balığı, köpek balığı, büyük ton balığı ve kral uskumru gibi türlerde bu nedenle cıva miktarı daha yüksektir.

Buna karşılık hamsi, sardalya, istavrit, alabalık ve somon gibi daha küçük veya daha kısa ömürlü balıklarda cıva düzeyi oldukça düşüktür. Üstelik balık sadece protein kaynağı değildir.Omega-3 yağ asitleri, iyot, D vitamini, selenyum ve yüksek kaliteli protein açısından en değerli besinlerden biridir.

Hatta balıkta bulunan selenyumun, cıvanın bazı olumsuz etkilerine karşı koruyucu rol oynayabileceğini gösteren çalışmalar da bulunmaktadır.

Bu nedenle dünya genelindeki sağlık kuruluşları balığı hayatımızdan çıkarmayı değil, doğru türü ve doğru miktarı seçmeyi öneriyor.

Özellikle çocuklar ve gebeler için öneri "balık yemeyin" değil; düşük cıvalı balıkları haftada 1-2 kez tüketin şeklindedir. Yani sorun balık değildir.

Hatta bana en sağlıklı ve kaliteli 2 protein öner deseniz ilk sıraya yumurta ikinci sıraya balık koyarım. 

Tan Taşçı'nın açıklamalarında vegan beslenme ile ilgili bir yorum yapmış.

Burada da siyah-beyaz düşünmek doğru değil.

Bilimsel çalışmalar iyi planlanmış vegan beslenmenin yaşamın birçok döneminde sağlıklı olabileceğini gösteriyor. Amerikan Beslenme ve Diyetetik Akademisi (Academy of Nutrition and Dietetics) de uygun şekilde planlanan vegan beslenmenin sağlıklı bireyler için yeterli olabileceğini belirtmektedir.

Ama burada kritik kelime "iyi planlanmış" olmasıdır. Çünkü tamamen bitkisel beslenmede özellikle B12 vitamini eksikliği kaçınılmazdır ve mutlaka takviye gerekir. Bunun yanında demir, çinko, iyot, kalsiyum, D vitamini ve omega-3 alımı da dikkatle planlanmalıdır.

Diğer taraftan vegan olmak otomatik olarak sağlıklı beslenmek anlamına da gelmez. Patates kızartması, gazlı içecekler, rafine unlu ürünler ve ultra işlenmiş vegan gıdalarla da vegan beslenebilirsiniz.

Aynı şekilde et yiyen herkes de sağlıklı besleniyor demek değildir. Sağlığı belirleyen şey sadece "hayvansal mı bitkisel mi?" sorusu değildir. Beslenmenin genel kalitesi, çeşitliliği ve sürdürülebilir olmasıdır.

Şimdi bu konuları birbiri ile karıştırmamak lazım. Vegan beslenme bir yaşam biçimidir. Saygı duyarım, anlarım ve gerçekten vegan beslenmek yetişkinlerin dikkatli bir takip ile yapabileceği bir yaşam biçimi, çok da kolay değil. Ama bilimsel gerçekleri de bu bakış açısı ile karıştırmak doğru olmaz. Sonuçta unutmayın ki, tek başına bir besin ne mucizedir ne de zehir. Önemli olan, doğru zamanda, doğru miktarda, doğru şekilde yemek. İşte bu işin sırrı!