Zumaiako Udalak 1931n eratutako udalbatza errepublikanoaren alkatea eta zinegotziak omendu zituen atzo, haien senide eta oinordekoen aurrean egindako ekitaldian. Omenaldia, gainera, 1936ko irailaren 21ean tropa frankistak Zumaian sartu zirenetik 90 urte bete baino egun bat lehenago egin zen.

Ekitaldian, Iñaki Ostolaza alkateak gogoratu zuen bezala, 1936ko uztailaren 18ko kolpe militarraren ondoren Gerra Zibila hasi zen, eta Mola jeneralak gidatutako tropak Gipuzkoan barrena aurrera egiten hasi ziren. Zumaiara 1936ko irailaren 21ean iritsi ziren -gaur duela 90 urte-, eta ordura arte agintean zegoen udalbatza kendu egin zuten. «Alkatea eta zinegotziak beren karguetatik atera zituzten. Horrek, kasu askotan, erbestea ere ekarri zuen». Ostolazaren hitzetan, udal ordezkari haiei «aitortza egitea eta haien memoria berreskuratzea» izan da ekitaldiaren helburua, eta omenaldi ekitaldia udal talde guztiek adostuta izan da.

1931ko udal hauteskundeen ondoren eratu zen, Bigarren Errepublika aldarrikatu zenean, Zumaiako udalbatza errepublikanoa, eta Victoriano Arrate Loiola izan zen alkatea. Harekin batera, Juan Arratibel Larrañaga, Benigno Arrieta Larrañaga, Leon Esnal Alberdi, Martín Elorriaga Gómez, Gabriel Betondo Ostetxe, Zacarias Arrizabalaga Urdanpilleta, Sotero Azpeitia Orbegozo, Eduardo Zubia Egaña, Alejandro Lartigue Larrañaga eta Manuel Urruzuno Agirrezabalaga izan ziren zinegotzi.

Udalbatzaren ibilbidea, ordea, ez zen jarraitua izan. 1934an, egoera politikoa aldatu ondoren, Zumaiako udaleko kideak kargutik kendu zituzten. 1936an, Fronte Popularrak hauteskundeak irabazi ondoren, aurreko udal ordezkariek beren karguak berreskuratu zituzten. Juan Arratibel eta Benigno Arrieta, ordurako Zumaiatik kanpo zeudenez, ez ziren udalera itzuli. Gainerakoek karguan jarraitu zuten 1936ko irailaren 21era arte.

Koadro baten bidez ere berreskuratutako memoria

Omenaldiaren beste elementu nagusietako bat udal aretoan zegoen koadroa izan zen. Ostolazak azaldu zuenez, 1931n udalbatza aretoan zintzilikatzeko margolan bat egitea erabaki zen, eta haren irudikapenaren inguruan eztabaida sortu zen.

Zinegotzi abertzaleek Euskal Herriaren eskubide historikoak irudikatzen zituzten Gernikako Arbola eta Bizkaiko Batzar Nagusiak agertzea proposatu zuten. Zinegotzi errepublikanoek, berriz, Errepublika irudikatuko zuen emakume bat nahi zuten. Eztabaida bozketa bidez erabaki zen: sei boto alde eta bost kontra izan ziren Gernikako Arbola eta Bizkaiko Batzar Nagusien alde.

Alkatearen azalpenaren arabera, Victoriano Arrate Loiolak bi proposamenak uztartzeko bidea bilatu zuen, eta horrela sortu zen gaur egun ezagutzen den margolana. Koadroan Gernikako Arbola eta Bizkaiko Batzar Nagusiak ageri dira, eta albo batean, Errepublika irudikatzen duen emakume bat, Zumaiako armarria duela. Ostolazak, gainera, adierazi zuen nonbait irakurri zuela Arratek bere poltsikotik ordaindu zuela koadroa.

1936an tropa frankistak Zumaian sartu zirenean, koadroa desagertu egin zen. Diktadurak iraun zuen bitartean, Francoren erretratua egon zen lehengo udaletxeko pleno-aretoan. 1977an, gestorak sortu zirenean, erretratua kendu eta gorde egin zuten.

Urte batzuk geroago, koadroa botatzera joan zirenean, Francoren erretratuaren azpian desagertutako margolana zen. Horregatik, koadroa berriro pleno-aretoan jartzeak esanahi berezia duela nabarmendu zuen: «Historia horren lekuko izan zen, desagertu egin zen, eta orain berriro ere bere tokira itzuliko da.»

Udalaren aitortza, familien aurrean

Klezmer Quartet klarinete laukotearen emanaldiak ireki zuen ekitaldia; musikari gazteek Pablo Sorozabal konpositorearen bi pieza interpretatu zituzten igandean ospatutako omenaldiari hasiera eman aurretik: 'Katiuska' eta 'Agur Jaunak' (Sorozabalek moldaketak egin zizkion abesti herrikoiari).

Ostolazak bereziki zuzendu zien hitza udalbatza hartako kideen senide eta oinordekoei, eta Zumaiako herriaren izenean eskerrak eta aitortza adierazi zizkien.

Alkatearen arabera, garai zail haietan alkate eta zinegotzi izateko konpromisoa hartu zuten pertsonek merezi dute, hamarkadak igaro ondoren, «beren izenak eta egindako lana gogoratzea». Hala, omenaldiaren barruan, Aranzadi zientzia elkarteak orduko zinegotzi bakoitzari buruzko dokumentazioa eman zitzaien ekitaldira bertaratu ziren familiei.

Horrez gain, udalaren pleno-aretoan 1931-1936ko udalbatza osatu zuten hamaika pertsonen izenak jasotzen dituen oroigarria zintzilikatu zen margolanaren azpian. Ekimenaren bidez, gaur egungo eta etorkizuneko udalbatzei zein herritarrei garai hartako udal ordezkarien eta 1936an gertatutakoaren berri ematea da asmoa.

Ekitaldiaren amaieran, Ostolazak historiaren memoria zaintzearen garrantzia azpimarratu zuen: «Ez dezagun ahaztu gure historia dela». Era berean, eskerrak eman zizkien bertaratutako herritarrei eta, bereziki, orduko udal ordezkarien senide eta oinordekoei, familiaren memoria udalarekin partekatzeagatik.